لرها به عنوان یکی از اقوام بزرگ ایران تاثیر به سزایی در رشد صنایع دستی ایران زمین داشته است، نقشمایه‌های شاخص و متداول 12 یا چند تاجی، 3 یا چندطوقی، گوچنگی، چنگروه‌ای، گوشخواره‌ای، آینه‌ای، ساره‌ای و... این طرح‌ها از فرهنگ، آداب و رسوم و عقاید مردمان كوچ‌نشین لُر نشات گرفته است.

نقوش لری قالی ایلام

لرها به عنوان یکی از اقوام بزرگ ایران تاثیر به سزایی در رشد صنایع دستی ایران زمین داشته است، نقشمایه‌های شاخص و متداول 12 یا چند تاجی، 3 یا چندطوقی، گوچنگی، چنگروه‌ای، گوشخواره‌ای، آینه‌ای، ساره‌ای و... این طرح‌ها از فرهنگ، آداب و رسوم و عقاید مردمان كوچ‌نشین لُر نشات گرفته است.

 

توضیح : این مقاله در مجله‌ی تخصصی "نقش و فرش" به چاپ رسیده است.

 

مقدمه:

این مقاله خلاصهای از طرح تحقیقاتی ، « شناسایی و ریشهیابی نقوش بومی فرش ایلام»

است، که در حال اجرای فاز دوم تحقیق میدانی قرار دارد،  از این رو برخی یافته های تحقیق به عنوان سند در این مقاله استفاده شده است.

ایلام استانی است ، با قدمت چند هزار ساله ، و قسمتی از عیلام باستان به مرکزیت شوش دانیال واقع در خوزستان است. اطلاعات تاریخی اهل فن و کارشناسان فرش کشور در باره استان ایلام بسیار اندک است، این بیاطلاعی سبقه ای به درازای 200 سال دارد ، چون با روی کار آمدن خاندان قاجار، و دشمنی این سلسله با خاندان لُرتبار زند، جفاهای فراوانی به این قوم دلاور رفت، که گوشه گوشه تاریخ گواه و مؤید این مطلب است، بعد از قاجار و با کنار رفتن غلامرضاخان فیلی آخرین والی لرستان پشتکوه (ایلام کنونی) این قوم، ارزش و اهمیت منطقه‌ای خود را از دست داد ، از سویی دیگر سیاست‌ها تمرکز گرایانه دولت رضاخانی، و قتل و غارت مناطق لرنشین و اعدام خوانین لَُر، همه و همه دست به دست هم دادند ، تا چهره کنونی ایلام  (لرستان پشتکوه) در طول سالیان به صورت محرومیتی عمیق جلوه کند! . این استان  از نظر زبانی و قومی تنوع خاصی در اقلیم‌های مختلف خود  دارد، که اهم آنها عبارتند از  : 1- لری  2- لکی  3- کردی  4- عربی ،  از آنجایی که همه اینان اعم از کُرد و لُر و لک، به دست بافته‌های خود قالی لُری می گویند، تمام نقوش بومی استان را در زیر گروه نقوش لُری بررسی میکنیم، لذا بر آن شدیم، که با مراجعه به نمونه های یافته شده  ویژگی‌های خاص  این منطقه را شناسایی کنیم ، همانگونه که می‌دانیم ، در حال حاضر با رواج جا به جابافی‌هایی که در سراسر کشور رخ داده است، قالی بافی سنتی رو به افول نهاده ، به طوری که در استان ایلام کارگاهی که نمونه های محلی را ببافد وجود ندارد، و اکثر بافندگان فعال استان با داشتن سفارش بافت طرح  قم ، کاشان و نایین ، هویت بومی خویش را فراموش کرده‌اند.

جالب است بدانیم کیفیت قالی‌های طرح قم و کاشانِ که توسط بافندگان استان ایلام بافته شده، از خود مناطق قم و کاشان بهتر است و حتی قیمت آنها نیز کمی بالاتر از نمونه‌های اصلی است! این در حالی است که نمونه طرح‌های لُری یافت شده، این تحقیق در نوع خود بی‌نظیر هستند،  همه کارشناسان؛ فرش ایلام را به طرح‌های قم و کاشان می‌شناسند ، اما شاید کمتر کسی بداند، که این استان با توجه به قدمت دیرینه خود یکی از مراکز مهم قالی بافی غرب کشور بوده است !  در این استان هنوز بخشی از مردم با دامداری و زندگی کوچ روی زندگی می‌‌کنند، ودر آن همه نوع اقلیم اعم از کوهستان ، دشت ، کوهپایه‌ای و سرد سیر و گرمسیر و معتدل دیده می‌شود ، به تعبیر دیگر ایلام یک ایران کوچک است . زندگی کوچ روی نیاکان  مردم این استان ، باعث شده است، که گاهی در میان نقوش بومی رد پای قالی‌های ، بختیاری و زنجان را در قالی ایلام ببینیم ، اما این تعداد بسیار کم‌اند ،  شاید بتوان گفت ، بیش از 98 درصد نمونه‌های یافت شده متعلق به ساکنین بومی است، اما این نکته را باید اذعان نمود که قالی‌های این منطقه شباهت زیادی به قالی‌های ، شمال خوزستان  ( اندیمشک و شوش و  گتوند و دزفول و...) ، و لرستان دارد ، و این مسئله عجیبی نیست،  چون همه مردم ساکن این مناطق اصالتا لُر تبار هستند ، هر چند در ایلام کنونی گاهاً گرایش قوم مدارنه به سمت فرهنگ کُردی هم وجود دارد، اما واقعیت این است که این استان حداقل به مدت 800 سال به گواه  تاریخ جزو لرستان بزرگ بوده و از زمان حسینقلی خان ابو قداره تا زمان غلامرضاخان ابو قداره آخرین والی لرستان، این منطقه مرکز لرستان پشتکوه بوده است. و این خود مؤید این مطلب است، که چرا شمال خوزستان و ایلام و لرستان در بسیاری از سنت‌ها و آداب و رسوم شبیه به هم هستند. در این مقاله تمام موارد یاد شده به صورتی کاملا علمی وا کاوی شده است.

 

قوم لُر

ابتدا لازم است تعریفی از قوم لر داشته باشیم ،  قوم لر  یکی از اقوام اصیل ایرانی تبار است که عمدتاً در مرکز،  غرب و جنوب غربی ، سکونت دارند و به صورت پراکنده در نقاط دیگر نیز یافت می شوند، این قوم از نظر زبانی به سه شاخه اصلی تقسیم می شود که عبارتند از:

1- لُری لکی ... 2- لری بختیاری ... 3-  لُری بالا گریوه ای یا خرم آبادی ...

بنا بر بررسی مؤلف و تماس  با مناطق مختلف به طور قطع می توان گفت که لرها در 14 استان کشور به صورت متمرکز یا پراکنده زندگی می‌کنند ، که این استان‌ها عبارتند از: خوزستان - لرستان – چهارمحال و بختیاری – کهکیلویه و بویر احمد – بوشهر -همدان – ایلام – کرمانشاه – فارس – قزوین – مرکزی – اصفهان – تهران – خراسان.

جالب تر این است، که بدانیم جمعیت لرهای ساکن خوزستان از خود لرستان بیشتر است، دو دلیل عمده این پراکندگی قومی عبارتند از:  ، 1- سرکوب و تبعید لرها در دوره قاجار به خاطر انتقام از کریم خان زند توسط امرای قاجاریه ...2- اصلاحات ارضی رضاخانی و تبعید و یک جا نشین کردن عشایر لُر ... این دو دلیل در طول سالیان دست به دست هم داده‌اند ،  تا قوم لر را تضعیف کرده و امروزه این قوم چنان پراکنده شده‌اند ، که کم کم هویت و و قومیت آنها در خطر فراموشی است.

 

 

مشخصات کلی ، قالی لُری ایلام

 

الف -  مشخصات فنی : 1- گره متقارن ....2- نیم لول ....3- چله کشی فارسی ....4- شیرازه همزمان ... 5- ابعاد مختلف .... 6- رجشمار بین 15 تا 25...

 

ب- مشخصات  ابزار : 1- قیچی معمولی ... 2- کارد ...3- کرکیت ...4- قشو چوبی...5- سوک...  قلاب جدیداً وارد این منطقه شده است .

 

ج-مشخصات مربوط به مواد اولیه :

1- جنس تار و پود : بیش از 90 درصد پنبه و 10 درصد  پشم... 2- جنس خامه :  پشم...

 

د-مشخصات مربوط به رنگ بندی و رنگرزی :

1-رنگ زمینه عمدتاً لاکی... 2- رنگ حاشیه لچک و ترنج : مختلف

3- رنگ نقش مایه ها:  مختلف ...4-رنگرزی معمولا سنتی ... جدیدا از رنگ شمیایی هم استفاده می کنند.

 

ه- مشخصات مربوط به طرح :

گروه طرح : طرح لُری ...با نام های معمول، سوار دار ، چنگ گوروه ، گو چنگی ، سینی ، شونه، گوشخواره ای، گل قطاری... تعداد حاشیه : معمولا یک حاشیه با چند طُره...

برای دیدن سایر نقوش پیوندهای زیر را کلیک کنید:

http://veys77.persiangig.com/qali%20%281%29.jpg

http://veys77.persiangig.com/qali%20%282%29.JPG

http://veys77.persiangig.com/qali%20%284%29.JPG

http://veys77.persiangig.com/qali.JPG

 

 

ویژگی های خاص نقوش لُری ایلام

 

قوم لر به عنوان یکی از ایلات بزرگ ایران تاثیر به سزایی در رشد صنایع دستی ایران زمین داشته است،  نقشمایه‌های شاخص و متداول  12 یا چند تاجی – 3 یا چندطوقی – گوچنگی –چنگروه ای – گوشخواره ای – آینه ای – گل قطاری – سورمه‌دانی یا سماوری، آساره‌ای و...  این نقشها و طرح‌ها كه نشات گرفته از فرهنگ ، آداب و رسوم و عقاید مردمان كوچ‌نشین لُر صورت گرفته‌ است. که در نوع خود بی‌نظیر هستند. که ما در طول تاریخ شاهد سیر و سلوك و تحول و تطور آنها بوده‌ایم ، نقوش لُری ایلام در بر گیرنده افكار و تفكرات زن و مرد لُر است، این موتیف‌ها در خود راز و رمزهایی دارندكه كنكاش در ‌آنها ذهن انسانها را به نوعی انتزاع زیبایی شناسانه می‌کشاند، به طور کلی انتزاع و تجرید دو فاکتور مهم نگارها و نقوش لُری ایلام است. به طوری که فرم کارها آدم را به یاد نقاشی غارهای قبل از تاریخ می‌اندازد. همه اینها نشان دهنده قدمت فرش بافی و هنر و تمدن در این دیار است ، شاید به گواه تاریخ که اولین بار گندم در دهلرانِ  کشت شده و برای اولین بار بز و گاو در همین منطقه اهلی شده‌اند ، شاید اولین بار هم دراستان ایلام قالی بافی را  آغازشده باشد.

 

حال بر آنیم تا این نقشها و نمادها و اعتقادات را بازگو كنیم.

 

بنده نقشمایه‌های لُری  را به 10 گروه اصلی تفكیك كرده‌ام. که هر کدام از این گروها به صورت تلفیقی هم دیده می‌شوند . البته با پیشرفت عملیات میدانی تحقیق امکان اضافه شدن گروه‌ها  اجتناب ناپذیر خواهد بود .

 

1- نقشمایه هایی منظم و هندسی : که حاصل كنار هم چیده شدن منظم و متقارن شكلهای ساده هندسی است. مثلاً نگاره شطرنجی از دوران پیش از تاریخ تلألو آب را تجسم بخشیده‌است. كه به شیوه سفالگران كهن شوش و پارسه و با نقاره‌های شطرنجی نقش‌آفرینی كرده بودند. بطور معمول در قالب لوزی و چهارگوش یا كثیرالاضلاع جای دارند. رسم متداول دیگر، كه ازرنگهای دستبافته‌های لُری است، مهر كردن سروته فرش است با نوارهای متوازی چهارگوشهای شطرنجی كه هر یك لوزی شطرنجی كوچكی در میان دارد.

 

2- نقشمایه‌های متقارن:  نقوشی خاص به شیوه آرایش چپ و راست و از جهت رنگ‌آمیزی معمولاً سورمه ای یا لاکی با شیدهای مختلف . که بهترین نمونه این تعریف در اصطلاح لُری آینه ای است . در این طرح یک نقشمایه عینناً در جای دیگری ازمتن فرش تکرا می شود .

 

3 – نقشمای‌های مركب: که از نقوش ویژه‌ای كه هویت مستقل دارند، گرفته شده اند، هر چند كه صورت نهایی آنها از تلفیق چند نگاره متفاوت پدید آمده است. مانند نقوش 12تاجی یا چند تاجی ...

 

4- نقشمایه‌های حاشیه‌ای: که به شیوة نگاره‌ سازی است و بصورت «پر و خالی» قرار دارند، که البته در سراسر متن قالی قرار می گیرند. مانند گل قطاری.

 

5- نقشمایه های تصویری : در این گروه همانگونه که از نامش پیداست ، نقشمایه اصلی شمایل انسان یا حیوان را به تصویر می کشد،که بنا به مضمون با هم  فرق دارند . هرچند این تصاویر دو بعدی و گاهی انتزاعی اند ، اما از نظر سادگی اجرا شاید در سراسر ایران فقط از میان نمونه های  لُران بختیاری بتوان برای آنها نظیری یافت.

 

6- نقشمایه‌های نباتی یا گیاهی : در این گروه گل و بوته با الهام و انتزاع از طبیعت پدید آمده اند و آنقدر ساده هستند ، که آدم را به یاد سادگی قوم لُر می اندازد . چگونه چنین گل ابتدایی از حدود چند هزار سال پیش تا کنون هنوز رایج است. در حالی که فرم برخی از این گل ها بسیار شبیه به نقاشی های ما قبل تاریخ مکتوب  است. این نقشمایه فراوانتر از دیگر  نگاره‌ها در قالیهای لُری به چشم می‌خورد و انواع و اقسام آن دامنه‌ای بس گسترده‌تر دارد.معتبرترین  شاخصه این قالی ها،  در گیاهان سه شاخه و بوته‌های سه گل یا چند گل در دستبافته‌های لُری به چشم می‌خورد،  كه بسته به عشیره دارای پراكندگی و تنوع خاصی می‌باشد.درخت سرو هم جایگاه خاصی دارد و به صورتهای گوناگون ظاهر می‌شود و بسیار چشمگیر است، سروهایی كه به تمامی تجرید پذیرفته‌اند، تا آنهایی كه شبه طبیعی اند و سروهایی كه پیرایه‌ای ساده و آراسته دارند تا آن گروه که سرا سر ریزه‌كاری و تمام آراسته شده‌اند. آنچه كه به درخت زندگی اصطلاح شده است، به طور معمول تك درختی است، تناور كه در سر تا سر زمینه فرش شاخه می‌گسترد، برخی پر بار از خیال درخت افسانه‌ای هزار گل، برخی نزدیكتر به درختان این جهانی و برخی چندان تجرید یافته و ساده شده و بی‌اندام كه به دشواری می‌توان به درخت بودنشان پی برد. نقش مایه درخت زندگی آشوری- عیلامی است، از عهد باستانی در هنرهای ایرانی، به خصوص نقاشی و كاشیكاری و فرشبافی كاربرد مكرر گونا‌گون داشته است. لرها اغلب درخت را به تنهایی و بدون نگاره بر زمینه ساده و یكرنگ كه همراه با لچكهای ساده و خلوت جای می‌دهند و این خیال را بر می‌انگیزند كه درخت در فضای بیكرانه ابدیت روییده و بالیده است.صورتی دیگر از درخت زندگی به شكل درخت جاویدان، یا درخت، بی‌پایان ظاهر می ‌شود كه نمودار جاودانگی و بی‌كرانگی زندگی است. درخت در باغ عدن كتاب عهد عتیق دارای ویژگی نمادین با مفهوم فناناپذیری بوده و برای همین است كه آن را (درخت زندگی ) می‌نامند.

 

 

7- نقشمایه‌های گوشواره‌ای یا بته جقه‌ای : در این طرح نگاره اصلی بسیار شبیه گوشواره است ، که در متن فرش به صورت منظم یا نامنظم پراکنده شده است. که البته در سراسر کشور این نقشمایه را «بته جقه» می‌گویند . ولی به نظر من این نام برازنده تر از بته جقه است . چرا که بسیار شبیه به گوشواره یا به زبان لُری «گوشخواره » است. این نگاره‌  هم جایگاه خاص وویژه‌ای در بین نقشمایه‌های لُری دارد. نقش بته چنان قابل بحث است كه كه مشكل بتوان باور داشت . كه بته‌ای ساده از درخت سرو زاده شده باشد. یا از یک گوشواره که زینت بخش  زنان در طول تاریخ بوده است. این نقش ریشه ای اساطیری در بین تمدنهای عظیم داشته‌ نمادی از یك سرو كه رمز زندگی جاودان وخرمی بی‌پایان است وجنبه دیگر آن زیبائی شناختی و تزئینی بوده است. نقش بته یا گوشواره در آثار هخامنشیان و ساسانیان نیز دیده می‌شود. بال بته سانی كه برخی از جانوران مقدس اساطیری آن روزگار را كه عمدتاً ققنوس یا سیمرغ بودند را در بر میگرفته كه گویی بال از سرو روئیده است. بته میری یكی از انواع بیشمار این نگاره است .

 

8-نقشمایه های سرمه دانی  یا سماوری : که در این نقشمایه ها، نگاره اصلی طرح به محوریت سورمه دان یا سماور است،  از آن جایی که سرمه دان و سماور از نظر فرم بسیار به هم شبیه هستند، برخی از لرها می گویند «سورمه دونی» برخی دیگر می گویند سماوری.

 

9- نقشمایه های عشیره ای : هرگاه نگاره یا نقشمایه های خاصی توسط یک عشیره یا طایفه به وفور استفاده شود، می توانیم آن نقش را متعلق به آن عشیره خاص بدانیم . مانند طرح بیرانوندی، کاحیرده ای ، رشنویی ، کولیوندی

 

10- نقشمایه های برگرفته از ساواستیکا یا گردونه خورشید:.سواستیكا كه به عبارتی آنرا ساواستیكا هم می گویند، به صلیب شكسته معروف است .  این نماد اولین نشانه‌های خود را از 5000 سال پیش در سرامیك‌های عیلامی نشان می‌دهد، كه احتمالاً خاستگاه آن نیز از همان جاست. این نقش از دریای اژه تا بین النهرین، و از چین تا هند،  یعنی در تمام حوزه بسیار وسیعی متداول بوده است. نقش ساواستیكا به عنوان یك نشانه خوش یمن برای سلامتی دانسته‌اند، و چنین به نظر می‌رسد كه مجموعه این نماد بیشتر از هر ابری بیانگر باروری و حاصلخیزی است.این نقشمایه در ایران وقفقاز و آناتولی فراوان به كار می‌آید. در دستبافته‌های لُری ایلام گردونة مهر را عمدتاً در مركز ترنجها می‌یابیم و گاه نیز در زمینة فرش دیده می شود .

 

 

11- نقشمایه های ستاره ای : برگردان ستاره به لری می شود « آساره» که این نماد به صورت گل های چنگروه ای  دیده می شود ، یعنی برخی این گل ها را آساره ای می گویند و برخی چنگروه ای « پنچه گربه ای» و هر دو درست به نظر می رسند،  چون این دو به هم شباهت دارند .

 

12- نقشمایه های راه راه یا محرمات  :  این اصطلاح در زبان لری به تیل تیلی معروف است ،  در این طرح نگارهایی مختلف یا مشابه در یک راستا قرار می گیرند و این روش در طول یا عرض فرش چند با تکرار می شود .

 

 

در آمدی بر ریشه‌یابی نقش و نگارهای لُری

یك اصل بنیادی و پابرجای دستبافتهای لُری خیال انگیزی و سادگی مفرط آن است که با انتزاعی عینی در هم آمیخته است. به طور یقین این یكتایی چند هزار ساله نقشهای قالی لُری را در دیگر هنرهای ایرانی، از سفالگری و كاشیكاری تا نقاشی و پارچه باقی، نظیری نیافته‌اند.نقوش لُری به خلاف نگاره‌ها و نقشهایی كه زینت بخش فرآورده‌های كارگاههای شهری است، نگاره های لُری، از حیث بنیادی، دستاورد ادوار پیایی تحول فرهنگی نیستند، بلكه اكثر آنها به میراث فرهنگی مستدام و بسیار كهنی بوابسته اند كه در مواردی از تاریخ فرشبافی نیز كهنه‌تر است. نگاره‌هایی كه اصل آنها به اعتقادات اساطیری و نگاره‌گریهای نمادین زمانهای بسیار دور می‌پیوندد، برخی از این نقوش آشكارا نشان دهنده سر نمونه‌های آغازی پیش از تاریخ اند ،  كه می‌توان اثر  آنها را در آفریده‌های سفالگران هزاره‌های چهارم تا سوم پیش از میسح باز جست، و شماری افزونتر چه بسا برآمده از نقشمایه‌های هخامنشی و ساسانی و دورانهای نخستین اسلامی باشند.

 

شك نیست كه این نمادها و نقشمایه‌ها در فرآیند مداوم زوال و انحطاط و مسخ و دگردیسی زیر و رو شده‌اند. گذشت زمان و تقلید بی ‌تامل و ترسیم نادرست و جا به جا بافی، نقوش و سبك پردازی افراطی و بدیعه‌سازی و یكجا نشینی اجباری و تبعید ها و جز اینهاباعث می ‌شود كه نقشها و نگاره ها تطور یابند. لیكن هیچ یك از این عوامل و تحولات، دست كم تا نیمه‌های سده گذشته در فرش بافی قوم لُر  بدان مایه كارگر نیفتاده كه آن را از نگار خزانه سنتی خود ( بی‌نیاز سازد،  حتی نقشمایه‌هایی كه بدخوانده شده یا نابجا به كارگرفته شده باشد. اگر پسندیده شود و روایی پیدا كند جزو خزانه جامعه عشایری یا روستایی می‌گردد.شایدآرایه‌های گل و گیاهی فراوانی بتوان یافت، كه با گذشت زمان به نگاره‌های هندسی محض تبدیل شده باشند، هم چنان كه نقشمایه‌های هندسی بسیار به گل و گیاه مبدل شده است بی آنكه هیچ یك از خزانه‌ای كه سنت پاسدار آن است كنار گذاشته شده باشد.در ادامه به این نمادها عمدتاً برای نشان دار كردن اشیاء و حیواناتی كه به كوچ‌نشینان تعلق داشته، به كارمی رفته‌اند خاطر نشان می‌كنیم كه به طور كلی بار معنایی این نشانه و قسمت اعظمی از نمادها هنوز هم در پرده‌ای از ابهام مانده است، فراوانی و تنوع نقش و نگارها و آرایه‌های فرشبافی قوم لُر بدان مایه باور نكردنی است كه بسیاری از دانشوران گمان برده‌اند كه فرشبافان آنها را اختراع و ابداع كرده‌اند.

 

 

نتیجه :

 

هر چند که نقشمایه‌های لُری ریشه در اعماق تاریخ ایران دارند و این نقوش بدون ایران هویتی ندارند ، ولی به هر حال نمی‌توان زادگاه اولیه قوم لُر که همان سرزمین «لُرستان بزرگ»  است را از یاد برد و نقشمایه‌های این قوم را باید با بررسی دقیق تاریخ اساطیری ایران به رشته تحریر درآورد . چرا که به گواه تاریخ در حال حاضر بغیر از ایران ، لُرها در عراق – افغانستان و ترکیه هم دیده شده‌اند، و هم اکنون زندگی آنها در این مناطق در جریان است، هرجند هویتی متفاوت دارند. و جالب‌تر این است، که بدانیم ، ساکنان بومی مناطق قدیمی ایران همانا لرها هستند، یعنی هرجا اگر تمدن بزرگی بوده رد پای قوم لر را در کنارش می‌بینیم ، بعنوان نمونه ساکنان بومی شوش دانیال این مادر شهر جهان که ذکر آن در تورات رفته و روزگاری مرکز عیلام باستان بوده لُر تبارند ، اطراف تخت جمشید در شیراز خصوصاً  مناطق اطراف دریاچه پریشان لُرها  هنوز زندگی می‌کنند ، بسیاری از اهالی هگمتانه ( همدان ) نهاوند و ملایر و اسد آباد هنوز زبان لُری را فراموش نکرده‌اند. تنگ بهرام گور در دره‌شهر، تپه‌ چغا سبز موسیان ، تپه علی‌‌کش در دهلران،  پشت قلعه آبدانان ، قلعه فلک‌افلاک خرم‌آباد ،  وقتی همه اینها تکه‌های پازل را کنار هم  بچینیم ، مظلومیت لُرها در طول تاریخ هویدا می‌شود.